Opryszczka

Opryszczka to infekcja wirusowa, cechująca się utajeniem i nawracającymi, zlokalizowanymi zmianami.
Zakażenie wirusem opryszczki zwykłej jest niezwykle rozpowszechnione, ale najczęściej nie ujawnia się klinicznie. W odpowiednich warunkach może powodować różnorodne objawy i zespoły chorobowe jako wyraz zakażenia pierwotnego lub nawrotowego.
Charakterystycznym elementem ułatwiającym rozpoznanie są pęcherzyki na błonach śluzowych lub skórze.
Zakażenie pierwotne jest wywołane wniknięciem wirusa do ustroju wrażliwego, nie posiadającego przeciwciał, przebiega z wirusemią i ogólnymi objawami klinicznymi. Najczęstszą i najbardziej znaną postacią jest opryszczkowe zapalenie dziąseł i jamy ustnej.

Zakażenie nawrotowe występuje u osób posiadających przeciwciała po zakażeniu pierwotnym i przebiega w postaci zmian miejscowych, powtarzających się zwykle w tej samej okolicy, w pobliżu miejsca zakażenia pierwotnego, bez objawów ogólnych. Najczęstszym jego objawem jest opryszczka wargowa.

Wirus opryszczki zwykłej (wirus Herpes simplex) należy do grupy herpeswirusów. Zawiera kwas dezoksyrybonukleinowy. Jest bardzo wrażliwy na warunki zewnętrzne i ciepło. Wykazuje szybki wzrost i typowy efekt cytopatyczny w wielu hodowlach komórkowych, co ułatwia diagnostykę wirusologiczną. Powoduje charakterystyczne zmiany na błonie kosmówkowo-omoczniowej zarodka kurzego i jest patogenny dla różnych zwierząt laboratoryjnych.

Odróżnia się 2 typy wirusa: typ 1 i 2, różniące się cechami antygenowymi i biologicznymi oraz inną lokalizacją zmian wywoływanych u człowieka.

• typ 1- powoduje zmiany opryszczkowe w jamie ustnej, oku, na twarzy i na skórze górnej połowy ciała,
• typ 2- na błonach śluzowych i skórze okolicy zewnętrznych narządów płciowych, odbytu i na skórze dolnej połowy ciała.

Wirus heipes simplex jest jednym z najczęściej spotykanych wirusów u człowieka. Człowiek jest jedynym naturalnym gospodarzem i rezerwuarem wirusa w przyrodzie. Zakażenie szerzy się endemicznie, może powodować jednak małe epidemie w zbiorowiskach dziecięcych.

DO ZAKAŻENIA DOCHODZI:

• w wyniku bliskiego bezpośredniego kontaktu z chorym lub nosicielem,
• drogą kropelkową,
• przez ręce
• drogą kontaktów płciowych

Zakażenie wirusem opryszczki następuje zwykle we wczesnym dzieciństwie drogą kropelkową lub przez bezpośredni kontakt z zakażonymi osobami lub przedmiotami (np. przez pocałunek lub używanie tego samego kubka lub sztućców, czy też np. szminki). Wirus wnika przez skórę lub śluzówkę, przedostaje się do komórek nerwowych i pozostaje tam w stanie utajonym, w zwojach nerwowych. Bytuje tam nieaktywny, utajony, już na zawsze. Utajony wirus nie powoduje objawów aż do czasu uaktywnienia.
Wrotami zakażenia dla typu 1 jest najczęściej błona śluzowa jamy ustnej lub zmieniona skóra okolicy twarzy, a dla typu 2 — błona śluzowa i skóra okolicy narządów płciowych i odbytu.

Pierwotne zakażenie typem 1 wirusa następuje najczęściej u dzieci między 6 miesiącem a 5 rokiem życia; młodsze niemowlęta są zwykle chronione przed zakażeniem przez przeciwciała matczyne.
Do zakażenia typem 2 dochodzi najczęściej później: między 14 a 29 rokiem życia lub w wyjątkowych przypadkach u noworodków, gdy źródłem zakażenia są zmiany opryszczkowe o charakterze vulvovaginitis u matki (zakażenie wewnątrzmaciczne lub okołoporodowe). Stosunkowo częste występowanie nawrotowych postaci zakażenia u dorosłych oraz okresowe nosicielstwo wirusa w ślinie sprzyja dalszemu jego rozsiewowi.
Około 50% dzieci w wieku 5 lat posiada przeciwciała przeciwko typowi 1 wirusa. Większość osób dorosłych wykazuje obecność przeciwciał w następstwie bezobjawowego lub klinicznego zakażenia jednym lub obydwoma typami wirusa. Okres wylęgania w zakażeniu pierwotnym wynosi od 2 do 12 dni, średnio 6 dni.

W zakażeniu pierwotnym, zarówno typu 1 jak i 2, wirus wnika do ustroju przez błony śluzowe lub uszkodzoną skórę, namnaża się w miejscu zakażenia i okolicznych węzłach chłonnych, po czym dostaje się do krwi (okres wirusemii), powodując wytwarzanie przeciwciał. W wyjątkowych przypadkach następuje uogólniony wysiew wirusa do narządów wewnętrznych i mózgu, obserwowany zwłaszcza u noworodków. Pomimo utrzymywania się przeciwciał w surowicy krwi przez całe życie po zakażeniu pierwotnym wirus pozostaje utajony w ustroju i może okresowo pod wpływem różnych czynników nieswoistych uczynniać się, powodując objawy nawracającego umiejscowionego zakażenia.

JAKIE CZYNNIKI MAJĄ WPŁYW NA POJAWIENIE SIĘ OPRYSZCZKI?

Różne bodźce wewnątrz- i zewnątrzpochodne, jak:

• gorączka
• menstruacja
• wstrząsy emocjonalne
• urazy
• światło słoneczne

mogą powodować reaktywację wirusa i wystąpienie nawrotowych zmian opryszczkowych.

Zakażenie pierwotne przebiega pod postacią uogólnionej ostrej choroby wirusowej z gorączką i objawami układowymi; pęcherzyki są rozsiane. Zakażenie nawrotowe ma charakter miejscowy, nie wywołuje objawów uogólnionej choroby; pęcherzyki są zgrupowane i pojawiają się zwykle w tych samych miejscach.

JAK MOŻNA SIĘ ZARAZIĆ OPRYSZCZKĄ?

Zakażenie wirusem opryszczki następuje zwykle we wczesnym dzieciństwie drogą kropelkową lub przez bezpośredni kontakt z zakażonymi osobami lub przedmiotami (np. przez pocałunek lub używanie tego samego kubka lub sztućców, czy też np. szminki). Wirus wnika przez skórę lub śluzówkę, przedostaje się do komórek nerwowych i pozostaje tam w stanie utajonym, w zwojach nerwowych. Bytuje tam nieaktywny, utajony, już na zawsze. Utajony wirus nie powoduje objawów aż do czasu uaktywnienia.

POSTACIE PIERWOTNE

OPRYSZCZKOWE ZAPALENIE DZIĄSEŁ I JAMY USTNEJ (gingivostomatitis herpetica) jest najczęstszą postacią kliniczną pierwotnego zakażenia. Występuje zwykle u małych dzieci w wieku od 6 miesięcy do 5 lat ze szczytem zachorowań między 1 a 3 rokiem życia.

Choroba rozpoczyna się nagłym wzrostem gorączki, którą mogą poprzedzać objawy wstępne:

• stany podgorączkowe
• ślinotok
• zapalenie migdałków podniebiennych i nieżyt górnych dróg oddechowych

Wysoka gorączka, zwykle wynosząca 38- 40°C, utrzymuje się od 4 do 14 dni, najczęściej 7- 8 dni. Na przekrwionych i obrzmiałych błonach śluzowych dziąseł i całej jamy ustnej pojawiają się rozsiane wykwity pęcherzykowe, które szybko przechodzą w płytkie, bardzo bolesne owrzodzenia, wielkości 2- 3 mm, pokryte biało-żółtawym wysiękiem i otoczone czerwoną obwódką. Jednocześnie z rozwojem zmian w jamie ustnej mogą pojawiać się typowe wykwity opryszczkowe na wargach i otaczającej skórze. Po tygodniu owrzodzenia w jamie ustnej zaczynają się samoistnie goić i po kilku dniach pokrywają się nabłonkiem, nie pozostawiając śladów.
Zmianom w jamie ustnej może towarzyszyć angina z płytkimi owrzodzeniami na migdałkach, pokrytymi biało-żółtawym nalotem, i powięk¬szenie węzłów chłonnych szyjnych.

WYPRYSK OPRYSZCZKOWY (eczema herpeticum), postać opryszczkowa ospopodobnej wysypki Kaposiego (eiuptio varicelliioimis Kaposi), jest mniej częstą, ale cięższą postacią zakażenia pierwotnego. Występuje najczęściej u niemowląt, w wieku od 6 do 12 miesięcy, z wypryskiem dziecięcym lub innymi zmianami skórnymi, znacznie rzadziej- u starszych dzieci i dorosłych.
Na zmienionej wysiękowo skórze- najczęściej na twarzy- pojawiają się liczne pęcherzyki, które szybko pękają i zasychają w strupki. Wykwity zlewają się ze sobą, szerzą się rzutami na obwód, są bardzo bolesne i swędzące. Skóra pokrywa się sączącą i krwawiącą skorupą. Wysoka gorączka, w granicach 39- 40°C, utrzymuje się około 7- 14 dni. Towarzyszy jej ciężki stan ogólny i niepokój. Łatwo dochodzi do wtórnego zakażenia bakteryjnego.
Okres gojenia trwa zwykle 1- 2 tygodnie. Strupy odpadają, nie po¬zostawiając trwałych blizn. Przebieg jest ciężki, ale najczęściej kończy się całkowitym wyzdrowieniem, chociaż zdarzają się przypadki śmiertelne.

ZANOKCICA OPRYSZCZKOWA (paronychia heipetica), mało znana postać zakażenia pierwotnego, rozwija się w następstwie masywnego zakażenia uszkodzonej skóry palców, najczęściej w okolicy paznokci. Do złudzenia przypomina, zwłaszcza w początkowym okresie, zanokcicę bakteryjną.
Skóra jest zaczerwieniona, napięta, zmieniona okolica- bardzo bolesna, pulsująca. Tworzą się głębokie pęcherze, trudne do rozpoznania, i bardzo rzadko w ich pobliżu powierzchowne pęcherze wypełnione przejrzystym płynem.
Proces może się szerzyć do 10 dni, po czym samoistnie stopniowo ustępuje. Przebieg jest zwykle bezgorączkowy. Nacięcie zmian, przeciwwskazane w tych przypadkach, uwidacznia suche, białawe, martwicze dno pęcherzy i całkowity brak ropnej wydzieliny.

OPRYSZCZKOWE ZAPALENIE BŁON ŚLUZOWYCH SKÓRY ZEWNĘTRZNYCH NARZĄDÓW PŁCIOWYCH (vulvovaginitis heipetica et heipes piogenitalis) może występować w postaci pierwotnej i nawrotowej najczęściej u dorosłych, rzadko u dzieci. Na wilgotnej powierzchni błon śluzowych i skóry pęcherzyki szybko pękają, powstają zlewne owrzodzenia. Obnażona, zmacerowana powierzchnia pokrywa się lepkim wysiękiem. Cała okolica jest bardzo bolesna. Bolesne są także powiększone węzły pachwinowe. Pęcherzyki na otaczającej suchej skórze ułatwiają rozpoznanie, które opiera się głównie na badaniu wirusologicznym. Zakażenie takie u kobiet w końcowym okresie ciąży stanowi wielkie niebezpieczeństwo dla noworodków.

OPRYSZCZKOWE ZAPALENIE SPOJÓWEK I ROGÓWKI (keiatoconiu.nctivitis heipetica). Zapalenie spojówek charakteryzuje się przekrwieniem, lepką wydzieliną zaklejającą powieki i często wykwitami opryszczkowymi na brzegach powiek i koło oczu. Przebiega łagodnie i zwykle samoistnie ustępuje po kilku dniach. Gdy zmiany szerzą się na rogówkę w postaci pęcherzyków i typowych drzewkowatych owrzodzeń (keratitis dendritica), przebieg jest cięższy, dłuższy i niebezpieczny, może prowadzić do głębokiego zniszczenia tkanek oka i utraty wzroku. Kortykosterydy mogą znacznie pogorszyć przebieg choroby. Zmiany są jednostronne i towarzyszy im powiększenie węzłów przedusznych. Występuje u dzieci i u dorosłych, także w postaci nawrotów.

POSTACIE NAWROTOWE

Postacie nawrotowe zakażenia wirusem herpes simplex (heipes recurrens) występują zwykle u osób dorosłych, rzadziej u dzieci powyżej 5 lat życia. Charakteryzują się okresowym pojawianiem się zgrupowanych wykwitów opryszczkowych w tych samych okolicach, zwykle na granicy skóry i błony śluzowej. Na małym polu rumieniowym rozwijają się skupienia drobnych pęcherzyków, wypełnionych przejrzystym płynem, szybko przysychających w strupki. Cały proces do odpadnięcia strupków trwa około tygodnia. Dolegliwości zależą od umiejscowienia i rozległości zmian. Pojawienie się pęcherzyków może być poprzedzone uczuciem swędzenia, palenia lub nerwobólem. Najczęściej obserwuje się nawracającą opryszczkę na wargach, nosie i innych okolicach twarzy.
Przebieg zmian nawrotowych na skórze jest najczęściej łagodny, ale u osób z obniżoną odpornością w następstwie chorób lub leczenia immunosupresyjnego może być znacznie cięższy i przedłużony. Ponadto nawracające wielokrotnie zmiany rogówki stanowią niebezpieczeństwo dla wzroku i wymagają ścisłej kontroli okulistycznej. Nawracające zmiany o charakterze vulvovaginitis, wywołane typem 2 wirusa, są obecnie uważane za jedną z przyczyn raka szyjki macicy.

PROFILAKTYKA I ZAPOBIEGANIE

Antybiotyki są nieskuteczne w zakażeniu opryszczkowym. Stosowane bez uzasadnienia w zapaleniu jamy ustnej są szkodliwe, pogarszają przebieg choroby i sprzyjają rozwojowi pleśniawek. W przypadkach wyprysku opryszczkowego, powikłanych dodatkowym zakażeniem gronkowcowym, jest wskazane podawanie penicylin pod kontrolą antybiogramu.
Na zmiany opryszczkowe nie wolno w żadnym wypadku stosować kortykosteroidów i antybiotyków. W razie zastosowania na opryszczkę kortykosteroidów i antybiotyków objawy skórne utrzymują się nawet kilka tygodni, stają się bardziej rozległe i pozostawiają po sobie trwałe przebarwienia.
Stosowanie kortykosterydów zarówno ogólne, jak i miejscowe jest przeciwwskazane, a szczególnie niebezpieczne — w opryszczkowym zapaleniu rogówki. Leczenie tego zespołu powinno być prowadzone przez okulistę.

Jak postępować w przypadku opryszczki?

Opryszczka jest zakaźna.

• Po dotknięciu pęcherzyków lub nałożeniu kremu na chore miejsce trzeba zawsze myć ręce.
• Należy unikać dotykania oczu.
• Nie wolno całować innych osób, szczególnie małych dzieci.
• Nie wolno rozdrapywać pęcherzyków i strupów, gdyż może to spowodować rozprzestrzenianie się zakażenia lub zainfekowanie ranki.
• Należy używać osobnego ręcznika; należy unikać dotykania pęcherzyków.
• Należy unikać przeniesienia zakażenia przez przedmioty codziennego użytku (np. kubki do picia, szklanki i sztućce). Mycie w gorącej wodzie w pełni je odkaża i zapobiega przeniesieniu wirusa.
• Warto wzbogacić dietę w witamy, zwłaszcza C oraz w produkty bogate w cynk.