Wszawicą nazywamy obecność na ciele człowieka lub jego odzieży dorosłych postaci wszy ludzkich lub wszy łonowych, ich larw lub jaj (gnidy).

Wszawica (pediculosis) jest chorobą wywoływaną przez stawonogi – wesz ludzką (Pediculus humanus) oraz wesz łonową (Pthirus pubis). W obrębie gatunku Pediculus humanus występują 2 odmiany: wesz głowowa (Pediculus humanus capitis) i wesz odzieżowa (Pediculus humanus vestimenti).

Wszy są kosmopolitycznymi pasożytami zewnętrznymi ściśle związanymi z człowiekiem. Wszystkie trzy odmiany wszawicy występują na całym świecie i we wszystkich strefach klimatycznych, ale częstość ich występowania oraz rozmieszczenie różnią się w poszczególnych krajach i zależą bardziej od higieny osobistej poszczególnych osób oraz stanu sanitarnego ich otoczenia niż od warunków klimatycznych. Nasilenie wszawicy odzieżowej i częstość jej występowania są na ogól większe w zimnej porze roku.

W polskich warunkach  najczęściej mamy do czynienia z pacjentami z wszawicą głowową. Najrzadziej obserwuje się przypadki wszawicy odzieżowej, ponieważ występuje ona głównie u osób, które nie korzystają z pomocy placówek służby zdrowia (bezdomni, osoby z marginesu społecznego, starsze samotne osoby).

Wszawicą łonowa występuje najczęściej wśród młodych osób dzieci od 3-10 roku życia.

 OBJAWY

Stałym objawem wszawicy  głowowej jest dokuczliwy świąd owłosionej skóry głowy (niekiedy także okolicy karku spowodowany ukłuciem przez wesz, wprowadzeniem przez nią toksyny oraz pojawieniem się grudek obrzękowych i bąbli pokrzywkowych. W badaniu przedmiotowym stwierdza się także przeczosy i otarcia naskórka spowodowane odruchowym drapaniem. Z miejsc po ukłuciu wszy sączy się surowiczy płyn, który skleja włosy, co może doprowadź do powstania kołtuna. W złych warunkach higienicznych może dojść do wtórnych zakażeń bakteryjnych i powstanie zliszajcowaceń. W przypadkach bardziej zaawansowanych obserwuje się odczynowe powiększenie węzłów chłonnych karkowych, a na skórze karku i szyi – zmiany wypryskowe oraz charakterystyczny rumień skóry karku.

Wesz odzieżowa nie żyje na skórze, lecz bytuje i składa jaja w szwach i fałdach ubrań. Dorosłe osobniki opuszczają to miejsce, aby żywić się krwią (najczęściej W nocy). Głównym objawem wszawicy odzieżowej jest świąd zakrytych obszarów skóry (np. tułów, pachy, pachwiny) spowodowany ukąszeniem przez wesz. W badaniu przedmiotowym stwierdza się w tych okolicach obecność grudek rumieniowych. W wyniku drapania powstają przeczosy, nadżerki i strupy, a niekiedy także drobne odbarwione blizny (najczęściej w okolicy karku i grzbietu). W długo trwającej wszawicy odzieżowej dochodzi do przebarwień skóry i wtórnych zakażeń ropnych. Twarz, przedramiona i stopy są najczęściej wolne od zmian.

Wesz tonowa przytwierdza gnidy w obrębie trzonów włosów (tuż przy skórze), głównie okolicy łonowej, ale zajęte mogą być również okolice krocza, pachwin, ud, brzucha i dołów pachowych. Przy silnej infestacji, pasożyta i jego jaja można znaleźć także na owłosionej skórze twarzy (broda, rzęsy, brwi). Najbardziej charakterystycznym objawem jest świąd skóry zajętych okolic. Często stwierdza się obecność tzw. plam błękitnych (rnaculae ceruleae). Są to plamy o zabarwieniu sinofioletowym lub szarym, powstałe na skutek hemolizy krwi w miejscu ukąszenia przez wesz (głównie na skórze brzucha, ud i klatki piersiowej). Umiejscowienie pasożyta na rzęsach może powodować zapalenie spojówek i brzegów powiek. Powikłanie to występuje najczęściej u niemowląt.

Objawy wszawicy głowowej

• Świąd owłosionej skóry głowy
• Świąd okolicy karku
• Grudki obrzękowe i bąble pokrzywkowe
• Przeczosy i otarcia naskórka
• Sączenie się surowiczego płynu sklejającego włosy (może powstać kołtun)
• Wtórne zakażenia bakteryjne i powstanie zliszajcowaceń
• Zmiany wypryskowe na skórze karku i szyi
• Rumień skóry karku
• Odczynowe powiększenie węzłów chłonnych karkowych

Objawy wszawicy odzieżowej

• Świąd zakrytych obszarów skóry (np. tułów, pachy, pachwiny)
• Obecność grudek rumieniowych zakrytych obszarów skóry
• Przeczosy, nadżerki i strupy zakrytych obszarów skóry
• Bardzo drobne, odbarwione blizny (najczęściej w okolicy karku i grzbietu)
• Przebarwienia skóry
• Wtórne zakażenia bakteryjne
• Wolne od zmian: twarz, przedramiona i stopy

Objawy wszawicy łonowej

• Świąd skóry okolicy łonowej, krocza, pachwin, ud, brzucha i dołów pachowych
• Obecność gnid w obrębie trzonów włosów (tuż przy skórze)
• Obecność tzw. plam błękitnych
• Obecność pasożyta i jego jaj na owłosionej skórze twarzy (broda, rzęsy, brwi)
• Zapalenie spojówek i brzegów powiek (w przypadku umiejscowienia
• pasożyta na rzęsach)

Samica wszy głowowej składa  codziennie 7-10 jaj w otoczkach (gnidy). Osobniki dorosłe przeżywają 9-30 dni. Obie formy pasożyta mogą przeżyć bez dostępu do krwi do 2 tygodni.6
Wszawica głowowa i odzieżowa występuje często u ludzi niezachowujących higieny, mieszkających w złych warunkach socjalnych. Wesz głowowa przenosi się bezpośrednio z włosów na włosy lub za pośrednictwem przedmiotów używanych do pielęgnacji włosów (szczotki, grzebienie, siatki i walki do włosów), ozdób na włosy (gumki, wsuwki, spinki, klamry, grzebyki, opaski, „twistery” i „frotki”) oraz nakryć głowy (czapki, berety, kapelusze, chusty, opaski i nauszniki). Pasożyt atakuje najczęściej dzieci od 3.-10. roku życia.
Wesz odzieżowa przenoszona jest przez zawszoną odzież, bieliznę oraz pościel. Samica może składać do 150 jaj dziennie. Wesz łonowa rozprzestrzenia się drogą kontaktów płciowych, a także za pośrednictwem ubrania i pościeli.
Okres zaraźliwości trwa tak długo, jak długo żyją wszy na i     zawszonej osobie lub jej odzieży oraz dopóki nie zostaną zabite gnidy we włosach i na odzieży.

ROZPOZNANIE

Potwierdzeniem rozpoznania wszawicy głowowej jest stwierdzenie obecności dojrzałych wszy lub przytwierdzonych do włosów gnid, które bytują najczęściej w bardziej ucieplonych obszarach owłosionej skóry głowy (okolica potyliczna i skroniowa). Ponieważ gnidy, podczas ich składania, przyczepiane są u nasady włosa, wysokość, na jakiej się stwierdza ich skorupy, wskazuje na czas trwania infestajci. Poszukiwanie wszy lub gnić we włosach należy przeprowadzać, używając jasnego oświetlenia. Pomocne bywa użycie szkle powiększającego.
Objawem sugerującym rozpoznanie wszawicy odzieżowej są tzw. plamy błękitne oraz grudki obrzękowe w miejscach ukąszeń prze wszy, a jego potwierdzeniem jest znalezienie pasożytów oraz jaj w szwach i fałdach ubrań (najczęściej w talii i pod pachami). Aby rozpoznać wszawicę łonową, należy poszukać gnid i wszy przytwierdzonych do włosów w okolicy wzgórka łonowego i narządów płciowych a przy silnej infestacji także na owłosionych częściach twarzy. Często pomocne bywa też stwierdzenie tzw. plam błękitnych w miejscach ukąszeń przez wszy.

Przenoszenie innych chorób
Znaczenie epidemiologiczne ma jedynie wesz odzieżowa: wesz głowowa i łonowa nie przenoszą innych chorób.
Wesz odzieżowa przenosi riketsje duru wysypkowego epidemicznego (Rickettsia prowazekii). Do zakażenia człowieka dochodzi w wyniku dostania się kału wszy do rany skóry lub na błonę śluzową, bądź przez rozgniecenie zainfekowanej wszy na zranionej skórze. Innymi chorobami przenoszonymi przez tego pasożyta są gorączka okopowa (gorączka wołyńska, gorączka pięciodniowa), którą wywołuje Rickettsia ąuintana, oraz dur powrotny wywoływany przez krętki Borrelia recurrentis. Do zakażenia krętkiem dochodzi poprzez wtarcie w zranioną skórę zawartości rozgniecionego owada.

POWIKŁANIA

Badania dotyczące objętości wypijanej przez wszy krwi i związanej z tym utraty żelaza dowodzą, iż w przypadku dzieci z patologicznych środowisk, u których stosowana jest nieodpowiednia dieta (tzn. niepokrywająca związanego z wiekiem zapotrzebowania na żelazo), masywna infestacja wszami może być istotnym czynnikiem prowadzącym do niedoboru tego pierwiastka w organizmie.
Nie należy zapominać, że wszawica może, poprzez wywoływanie świądu, prowadzić również do zaburzenia snu i związanych z tym konsekwencji (pogorszenie komfortu życia, drażliwość, zmniejszenie wydajności pracy, wzrost ryzyka wypadków komunikacyjnych i wypadków podczas pracy).
Obecność wszy na skórze może prowadzić do podrażnienia skóry i wywołania reakcji alergicznej. Przeczosy i otarcia naskórka, spowodowane odruchowym drapaniem, sprzyjają powstawaniu wtórnych nadkażeń bakteryjnych skóry.2 W masywnej infestacji wszą głowową może dojść do powstania kołtuna (splątane włosy, zlepione brudem i gnidami).

LECZENIE

Leczeniem niepowikłanej wszawicy może zajmować się lekarz rodzinny. Opieka dermatologiczna zalecana jest w przypadku wystąpienia rozległych zmian skórnych, odczynowego powiększenia węzłów chłonnych oraz pojawienia się kołtuna.

Zaleca się skrócenie włosów, a w bardziej nasilonych przypadkach wszawicy nawet ogolenie głowy. Zalecane jest równoczesne leczenie wszystkich osób mających ścisły kontakt z osobą zainfestowaną i używających tych samych przedmiotów oraz nakryć głowy. Pacjent powinien zgłosić się na badanie kontrolne 5-6 dni po zakończeniu leczenia.235
Zaleca się usuwanie gnid i wszy gęstym grzebieniem, po uprzednim zmoczeniu włosów wodą z octem, zmieszanych w równych objętościach (co powoduje szybsze odrywanie się gnid od włosa) oraz stosowanie szamponów zawierających permetrynę: PIPI (od 2. r.ż.) lub NIX (od 3. r.ż.), dostępnych w aptekach bez recepty.

Sposoby przenoszenia się wszawicy.

Wszawica głowowa

• Bezpośrednio z włosów na włosy
• Za pośrednictwem przedmiotów używanych do pielęgnacji włosów (szczotki, grzebienie, siatki i wałki do włosów)
• Za pośrednictwem przedmiotów używanych do ozdabiania włosów (gumki, wsuwki, spinki, klamry, grzebyki, opaski, „twistery” i „frotki”)
• Za pośrednictwem nakryć głowy (czapki, berety, kapelusze, chusty, opaski i nauszniki)

Wszawica odzieżowa

• Przez zawszoną odzież i bieliznę
• Przez zawszoną pościel

Wszawica łonowa

• Drogą kontaktów płciowych
• Za pośrednictwem ubrania i bielizny
• Za pośrednictwem pościeli