Toksoplazmoza
Toksoplazmoza jest to choroba zakaźna zwierząt i ludzi, wywoływana przez pierwotniaka Toxoplasma gondii. Rozróżnia się dwie postacie choroby: nabytą i wrodzoną.
Toksoplazmoza nabyta nie ma jednolitego, swoistego, obrazu klinicznego. Toksoplazmoza wrodzona powstaje w wyniku przeniknięcia zarazków z organizmu matki poprzez łożysko do płodu, może powodować poronienia albo zmiany chorobowe o charakterystycznym umiejscowieniu, ujawniające się u noworodka, lub też później, w ciągu pierwszych lat życia.
Pierwotniak Toxoplasma gondii zalicza się do gromady Sporozoa, rzędu Coccidia. Toksoplazmy są pasożytami wewnątrzkomórkowymi. W okresie ostrym zakażenia występują one w postaci trofozoitów o kształcie półksiężycowatym, przypominającym ziarna kminku, o wymiarach 4- 7 x 2- 4 nm. Dla okresu zakażenia przewlekłego są charakterystyczne otorbione skupiska pasożytów, tzw. cysty, o różnych rozmiarach, dochodzących do 200- 300 nm średnicy, zawierające wewnątrz tysiące zoitów.
Swoistym gospodarzem toksoplazm jest kot.
W komórkach nabłonka jelita cienkiego kota zachodzi pełny rozwój cykliczny zarazka, obej¬mujący fazy bezpłciowe i płciowe.
W rozwoju bezpłciowym (schizogonia) toksoplazmy rozmnażają się przez endopoligenię, tj. wytworzenie 16—24 komórek potomnych w obrębie komórki macierzystej. Powstające w ten sposób merozoity przekształcają się następnie w schizonty lub gamonty.
W fazach rozwoju płciowego (gamogonia, spoiogonia) powstają zygoty, a z nich małe oocysty (10 X 5 um), które są wydalane z kałem kota na zewnątrz. Poza organizmem kota w oocystach zachodzi sporogonia, tj. wytworzenie się 2 sporocyst, z których każda zawiera 4 sporozoity.
JAK DOCHODZI DO ZAKAŻENIA?
Zakażenie toksoplazmowe jest szeroko rozpowszechnione wśród zwierząt dzikich i domowych.
Zakażenie nabyte człowieka następuje na drodze doustnej w dwojaki sposób, przez:
- oocysty, które po wydaleniu z organizmu kota z jego kałem są początkowo niedojrzałe i niezakaźne, ale szybko, po 2-3 dniach, dojrzewają i, zawierając sporozoity, nabierają zdolności zakażenia, utrzymującej się w warunkach wilgotnych (woda, wilgotna ziemia) do 4 miesięcy;
- spożycie surowego lub nie dogotowanego mięsa wieprzowego, wołowego, baraniego, zawierającego cysty (np. befsztyk tatarski, móżdżek).
Zasadnicze znaczenie w zapobieganiu ma unikanie bliskiego kontaktu ze zwierzętami, zwłaszcza z kotami, oraz niejedzenie potraw mięsnych surowych i półsurowych. U kobiet ciężarnych poza tym nie należy stosować kortykosterydów i leków immunosupresyjnych, gdyż ułatwiają one uwalnianie się toksoplazm z cyst, mogących znajdować się w różnych miejscach organizmu matki, między innymi w mięśniu macicy.
Po wniknięciu do komórki gospodarza toksoplazmy rozmnażają się, powodując jej zniszczenie, a uwolnione w dużej liczbie pasożyty wnikają do komórek sąsiednich. Zarazki są przenoszone do różnych miejsc organizmu w naczyniach limfatycznych i krwionośnych. Stadium parazytemii, rozwijające się w 1- 2 tygodnie po zakażeniu, trwa do kilkunastu dni.
W miejscach, do których zawędrowały toksoplazmy, wytwarzają się małe ogniska zapalnomartwicze. Objawy kliniczne zależą od umiejscowienia i rozległości tych zmian. U ludzi dorosłych w ostrym okresie zakażenia dochodzi najczęściej do wytworzenia się tylko nielicznych małych ognisk, które nie dają żadnych, albo tylko nieznaczne, niecharakterystyczne objawy kliniczne. W tym czasie pojawiają się w surowicy swoiste przeciwciała. Gdy osiągną one pewien poziom, parazytemia przemija. Po okresie ostrym część pasożytów ulega otorbieniu w postaci cyst, które pozostają w różnych tkankach przez szereg lat; jest to okres utajony zakażenia. Po przeminięciu okresu ostrego poziom przeciwciał znacznie maleje, natomiast obecność w ustroju cyst powoduje stan alergii, dający się wykazać próbą skórną z toksoplazminą.
Pogląd na patogenezę toksoplazmozy wrodzonej, od dawna ukształtowany na podstawie obserwacji klinicznych i założeń teoretycznych, przyjmuje, że zakażenie płodu może nastąpić tylko wówczas, gdy matka zakazi się toksoplazmami w czasie ciąży. W wyniku parazytemii, rozwijającej się tylko po pierwotnym zakażeniu, pasożyty przechodzą przez łożysko na płód. Zakażenie płodu nie następuje w pierwszych miesiącach ciąży, kiedy krążenie łożyskowe i własne płodu nie jest jeszcze w pełni wykształcone. Nie uważa się za zagrożoną toksoplazmozą ciążę u kobiety, która zakażenie przebyła wcześniej. Tak więc u kobiety tylko w czasie jednej ciąży może dojść do zakażenia toksoplazmowego płodu, następne ciąże nie są tym zagrożone.
Przed kilkunastu laty powstała jednakże odmienna koncepcja patogenezy toksoplazmozy wrodzonej. Podstawą były badania parazytologiczne, wykazujące często obecność toksoplazm w tkankach poronionych płodów, łożysku, mięśniu macicy kobiet operowanych z różnych przyczyn, krwi miesiączkowej klinicznie zdrowych kobiet. Według nowego poglądu przyjmuje się, że do przejścia toksoplazm na płód nie jest konieczna parazytemia u matki. Po przebyciu pierwotnego zakażenia toksoplazmowego mogą pozostać cysty w różnych miejscach organizmu kobiety, między innymi i w macicy. W toku procesów fizjologicznych ciąży (przerost i przekrwienie mięśnia macicy), przy braku lub niskim poziomie swoistych przeciwciał, może dojść do otwarcia się cyst i przejścia uwolnionych toksoplazm poprzez łożysko na płód. Może to dziać się w każdym okresie ciąży, także wczesnym, i powtarzać w następnych ciążach. Ten nowy pogląd nie zyskał jednakże powszechnej aprobaty, wielu poważnych badaczy nadal uważa za słuszne dotychczasowe założenia patogenezy toksoplazmozy wrodzonej, z wynikającymi z nich wnioskami praktycznymi.
OBJAWY TOKSOPLAZMY NABYTEJ
- przebieg ostry i podostry
- obrzmienie węzłów chłonnych, przeważnie szyjnych,
- bóle głowy silne i uporczywe, gorączka niecharakterystyczna, zwykle niewysoka,
- zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych,
- powiększenie śledziony, poronienie, poród płodu martwego lub żywego z objawami toksoplazmozy,
- stan zapalny błony wewnętrznej macicy.
- powiększenie wątroby,
- przelotne wysypki, zapalenie siatkówki,
- zapalenie spojówek,
- zapalenie pęcherzykowe gardła.
OBJAWY TOKSOPLAZMY PRZEWLEKŁEJ
- gorączka w postaci rzutów z towarzyszącymi,
- bóle stawów i kończyn,
- uporczywe bóle głowy, zaburzenia psychiczne,
- objawy narządowe ze strony węzłów chłonnych, wątroby, śledziony, oczu, ośrodkowego układu nerwowego, macicy (endometritis),
- poronienie albo poród płodu martwego albo żywego z objawami toksoplazmozy
Najczęstszą postacią toksoplazmozy nabytej jest postać węzłowa, lymphadenitis toxoplasmotica. Zespół ten występuje u dzieci i dorosłych. Przebieg jest zwykle bezgorączkowy, z nikłymi objawami grypopodobnymi, jak:bóle głowy, bóle stawowe, czasem z podrażnieniem opon mózgowo-rdzeniowych, niekiedy wysypka plamisto-grudkowa. Węzły chłonne, najczęściej szyjne i karkowe, rzadko pachowe i pachwinowe, są niezbyt duże, twarde, niebolesne. We krwi obwodowej spotyka się limfocytozę, do 70%. Przy zajęciu węzłów krezkowych występują bóle brzucha, przypominające czasem podostre zapalenie wyrostka robaczkowego; operacyjnie znajduje się wówczas nie zmieniony wyrostek i powiększone węzły krezkowe.
Toksoplazmowe zapalenie wątroby przebiega najczęściej łagodnie. Obserwuje się osłabienie, ubytek masy ciała, gorsze łaknienie, czasem nudności i wymioty, pobolewanie w nadbrzuszu, wzdęcia, przemijające biegunki. Dolegliwości utrzymują się nieraz kilka tygodni. Wątroba ulega powiększeniu, czasem pojawia się niewielka żółtaczka, ściemnienie moczu, jaśniejsze stolce. Próby chwiejności białek są zwykle prawidiowe, aktywność A1AT i AspAT jest nieco podwyższona. Przebieg jest długotrwały, kończy się samowyleczeniem.
Z innych zespołów można wymienić jeszcze śródmiąższowe zapalenie płuc i zapalenie mięśnia sercowego. W toksoplazmozie nabytej we krwi obwodowej stwierdza się zazwyczaj prawidłową lub nieco obniżoną liczbę krwinek białych z limfomonocytozą, często też eozynofilię.
TOKSOPLAZMA WRODZONA
- wodogłowie,
- zwapnienia śródmózgowe
- zapalenie siatkówki i naczyniówki
- żółtaczka
- powiększenie wątroby i śledziony
PROFILAKTYKA I ZAPOBIEGANIE
Aby zapobiec zakażeniu toksoplazmą należy :
- unikać kotów w przypadku ciąży
- koty powinny być karmione gotowaną karma
- zakrywać piaskownice dla dzieci przed kotami
- uprzątnąć kał koci stosując przy tym ochronne rękawice
- unikać spożywania surowych i półsurowych produktów zwierzęcych
- utrzymywać w czystości przyrządy do przeróbki mięsa i naczynia
- utrzymywać higienę osobistą- myć ręce
- myć owoce i warzywa surowe przeznaczone do bezpośredniego spożycia