Glista Ludzka Cykl Rozwojowy – Zwalczanie

GLISTNICAjest to choroba wywołana przez glistę ludzką (Ascaris lumbricoides).

GLISTA LUDZKA jest największym nicieniem pasożytującym w jelicie cienkim człowieka.

Bytuje w jelicie cienkim człowieka u około 25% ludności całego niemal świata, z wyjątkiem krajów o klimacie bardzo zimnym i suchym. Wśród społeczności nie mającej zwyczaju korzystania z ubikacji oraz wykorzystujących niekompostowane odchody ludzkie do użyźniania upraw warzywnych notuje się najwyższy, bo sięgający 100% odsetek zarażonych osób. W południowo-wschodniej Azji i innych krajach strefy tropikalnej należy do bardzo częstych pasożytów.

W Polsce pod względem częstości występowania zajmuje trzecie miejsce (od 1 do 18%), po owsiku i włosogłówce, przy czym zarażenie młodzieży i ludności wiejskiej jest wyższe niż dorosłych i mieszkańców miast.

Cykl rozwojowy glisty ludzkiej

Glista ludzka to duży nicień barwy różowawej za życia, białawej po utrwaleniu. Ciało walcowate zwężone na obu końcach, stożkowaty koniec tylny i ścięty koniec przedni zaopatrzony w trzy duże wargi, których wewnętrzna krawędź jest ząbkowana. Po bokach największej wargi grzbietowej występują dwie brodawki czuciowe. Na każdej wardze przybrzusznej leży obok pary brodawek czuciowych jeszcze jedna brodawka, zwana narządem nabocznym – amfidem (amphidium), któremu przypisywana jest zdolność chemorecepcyjna, tj. odbierania bodźców chemicznych.

Samiec ma 145-320 mm długości i 2-4 mm średnicy. Ogon samca zagięty jest na stronę brzuszną, na której znajdują się liczne (do 70 par) brodawki przedstekowe i nieliczne (5-7 par) brodawki zastekowe. Ze steku wystają często dwie szczecinki kopulacyjne osiągające 2 mm długości. Układ rozrodczy pojedynczy składa się z cewkowatego, długiego jądra, krótkiego przewodu wyprowadzającego z pęcherzykiem nasiennym i długim nasieniowodem wpadającym do przewodu wytryskowego, otwierającego się w części grzbietowej steku.

Samica ma 200-520 mm długości i 3-6 mm średnicy. W płytkim pierścieniowatym przewężeniu, w odległości 1/3 długości ciała, mieści się szpara sromowa- wulwa. Wpada do niej krótka pochwa przechodząca w krótszy nieparzysty odcinek macicy, rozwidlający się na dwie cewki, biegnące obok siebie do tyłu ciała (układ opistodelficzny) i przechodzące w jajowody i splątane jajniki. Samica składa w ciągu doby 200000-250000 owalnych, żółtobrązowych jaj, o wymiarach 48-87×35-57 um. Zarodek otoczony jest grubą skorupką, składającą się z 3 warstw: wewnętrznej lipidowej bezbarwnej i gładkiej, środkowej chitynowej oraz zewnętrznej białkowej, pofałdowanej, będącej wytworem ścian macicy. Warstwa wewnętrzna i środkowa jest produktem zarodka.
Jaja nie zapłodnione są bardziej wydłużone, osiągając 94 um długości, wypełnione są ziarnistościami i mają nieregularnie zbudowaną osłonkę zewnętrzną lub są jej pozbawione. Można je znaleźć wśród jaj zapłodnionych. Ich wyłączna obecność świadczy o braku samca w jelicie. Jaja zawierają młodą zygotę, która zaczyna bruzdkować zwykle po wydaleniu z odchodami dopiero w środowisku zewnętrznym. Dlatego koproskopowo znajdujemy w świeżym stolcu jaja z litym zarodkiem lub w fazie dwóch blastomerów. Nie są one zdolne do zarażenia żywiciela zanim nie nastąpi rozwój larwy II stadium, tzn. larwy, która odbyła już pierwsze linienie i nie opuszcza skorupki jajowej stanowiąc o zdolności inwazyjnej jaja. Aby to nastąpiło, konieczny jest dostęp tlenu, odpowiednia wilgotność i temperatura otoczenia w granicach 12-36°C. Optymalna dla rozwoju jaj inwazyjnych temperatura leży w granicach 24-30°C . Larwa II stadium powstaje wówczas w ciągu 12-18 dni. Zarówno przyspieszenie rozwoju, jak i jego zwalnianie za pomocą temperatury wpływa na aktywność inwazyjną. Maksymalna temperatura, którą wytrzymują jaja, wynosi 55°C, minimalna – 27°C.

Glista ludzka jest pasożytem monoksenicznym, tj. ma rozwój prosty, przebiegający bez zmiany żywicieli. Z jaj inwazyjnych połkniętych przez człowieka z wodą lub pożywieniem wylęgają się w jelicie cienkim larwy już po 4-24 godzinach. Mają one 190-260 um długości i 13-17 um średnicy, zaokrąglony przedni i stożkowaty tylny koniec ciała. Wargi z brodawkami ukształtowane są już w tym stadium, a gardziel sięga prawie do końca 1/3 długości ciała.

Larwy te przenikają przez ścianę jelita do układu krwionośnego, rzadziej do chłonnego, przedostają się do systemu żyły wrotnej i już po kilku godzinach,  w większości po upływie jednej doby, zanoszone są do wątroby, gdzie osiągają już około 1 mm długości. Przez międzyzrazikowe naczynia włosowate migrują do żył środkowych, do grubych żył wątrobowych wpadających do żyły czczej tylnej i przez prawą połowę serca do płuc. W pęcherzykach płucnych larwy przerywają naczynia włosowate i ściany pęcherzyków i dostają się do ich wnętrza. W płucach odbywa się dalszy wzrost larw, które po drugim i trzecim linieniu osiągają średnio 2,2 mm długości. Zanoszone prądem śluzu wywołanym ruchem nabłonka rzęskowego oskrzelików, oskrzeli i tchawicy dostają się do gardzieli,  a stamtąd do jelita, gdzie w 25-29 dniu inwazji przechodzą ostatnie, czwarte linienie. Okres dojrzewania wynosi 60-80 dni, a długość życia glisty ludzkiej waha się w granicach 12-18 miesięcy.
Część larw migrujących przez płuca przedostaje się zamiast do wnętrza pęcherzyków płucnych -do dużego krwiobiegu i trafia wraz z nim do różnych narządów. Takie zabłąkane larwy najczęściej ulegają otorbieniu tworząc tzw. guzki robacze.

JAK DOCHODZI DO ZAKAŻENIA?

Do zakażenia dochodzi drogą pokarmową przez połknięcie jaj, przenoszonych przez brudne ręce, zanieczyszczony kałem pokarm lub wodę.

Człowiek zakaża się jajami glisty:

• za pośrednictwem środowiska zewnętrznego (gleba, woda)
• spożywając surowe warzywa i owoce z ogrodów nawożonych odchodami ludzkimi
• dzieci w czasie zabawy
• dorośli przy pracach w polu i ogrodzie

Człowiek nie może się zarazić bezpośrednio od drugiego człowieka.

Zapadalność na glistnicę jest najwyższa w grupie wieku 3- 10 lat i wiąże się ze zwiększoną ekspozycją dzieci przedszkolnych i młodszych klas szkolnych na zarażenie.

OBJAWY

Wędrówka larw w ustroju wywołuje objawy skórne i płucne spowodowane reakcją alergiczną.

Przyczyny zaburzeń chorobowych spowodowanych przez glisty można sprowadzić do: działania mechanicznego związanego z migracją larw i bytowaniem postaci dojrzałych, zubożenia wartości odżywczych pożywienia człowieka i działania toksycznego wydzielanych lub wydalanych przez glisty produktów przemiany materii. Wędrujące larwy wywołują miejscowy odczyn zapalny. Wokół larw powstają nacieki i ziarniniaki, składające się głównie z leukocytów kwasochłonnych, wątroba może ulec powiększeniu, powstają nacieki zwiewne tkanki płucnej, skojarzone zwykle z wysoką eozynofilią, a niekiedy zapalenie płuc, co zostało stwierdzone przez badacza japońskiego S. Koino na sobie samym. Naruszenie ciągłości pęcherzyków płucnych może spowodować drobne krwawienia.

Cechą charakterystyczną wywołanych przez larwy objawów klinicznych jest ich samoistne zanikanie po upływie 7-10 dni. Leukocytoza i eozynofilią osiągają szczyt między 10 a 15 dniem od chwili zarażenia. Dorosłe glisty bytujące w jelicie cienkim mogą być powodem zaburzeń objawiających się brakiem łaknienia, bólami, nudnościami, wymiotami, zaparciem na przemian z biegunkami. Bezpośredniemu uszkadzaniu błony śluzowej przez wargi pasożyta przypisuje się mniejsze znaczenie od czasu wykrycia na podstawie przy życiowych obserwacji rentgenoskopowych, że pasożyty utrzymują się w strefie przyśluzówkowej jeblia nie przez przytwierdzenie do ściany przewodu pokarmowego, lecz dzięki ruchom przeciwdziałającym ich zepchnięciu zgodnie z przesuwaniem miazgi pokarmowej przez ruchy perystaltyczne.
Duża liczba skłębionych glist może wywołać niedrożność jelita. Glisty mają tendencję do wciskania się do wąskich w stosunku do ich wielkości przewodów, jak drogi żółciowe, trzustka, wyrostek robaczkowy (, a przy ruchach wymiotnych żywiciela mogą wciskać się do trąbki słuchowej. Niekiedy przebijają się do jamy otrzewnowej i na zewnątrz powłok brzusznych. Zarówno skłębianie się, jak i zmiana miejsca zwykłej lokalizacji pasożyta tłumaczona jest jako następstwo ich podrażnienia dietą bogatą w przyprawy lub potrawy kwaśne, zabiegami chirurgicznymi w jamie brzusznej i niektórymi lekami. „Objadanie” żywiciela przez glisty jest oczywiste, jeżeli się zważy, że w intensywnej inwazji masa ciał nicieni może osiągać kilka, a nawet 10% masy ciała zarażonego dziecka. Większe jeszcze znaczenie wydaje się mieć fakt dużego zapotrzebowania glist na witaminy, co pociąga za sobą zubożenie jakościowe pokarmu zarażonego człowieka.

Glisty wywierają ponadto, zwłaszcza u dzieci, wyraźny wpływ toksyczny swoimi metabolitami. Znajduje on wyraz w opóźnianiu lub zahamowaniu rozwoju psychicznego i fizycznego dziecka, we wzmożonej pobudliwości nerwowej, bezsenności, oddechach przypominających padaczkę. Metabolity glist mają też silne właściwości antygenowe i alergizujące. Stąd spotykane są w przebiegu glistnicy zmiany skórne pokrzywkowate, swędzące i inne; zapalenie spojówek, łzawienie, ostry nieżyt nosa, obrzęk twarzy, kaszel i objawy astmatyczne zarówno u dzieci, jak i u dorosłych. Objawy alergiczne zdarzają się u osób szczególnie wrażliwych, które stykają się z glistami tylko w pracy zawodowej, np. w laboratorium, i nie są w ogóle zarażone tymi pasożytami.
Chorobotwórczość glisty zależy w szczególnie wysokim stopniu od wrażliwości osobniczej. Niekiedy jedna tylko glista wywołuje przykre objawy chorobowe, a w innych przypadkach nawet inwazja licznych nicieni przebiega bezobjawowo.

U części osób zarażonych glistą ludzką występują:

• objawy alergiczne
• napady duszności
• bóle brzucha, kolki
• omdlenia
• drgawki
• wzdęcia, zaparcia lub luźne stolce
• obniżenie zdolności do pracy i nauki

W czasie wędrówki larw przez płuca pojawia się ponadto zapalenie oskrzeli, odoskrzelowe zapalenie płuc lub naciek płuca.

Obecność glist w jelitach powoduje: nudności, wymioty, biegunki, bóle w jamie brzusznej oraz osłabienie, brak apetytu, bóle głowy, rozdrażnienie, bezsenność.

MOŻLIWE POWIKŁANIA

• Niedrożność przewodu pokarmowego spowodowana nagromadzeniem się glist w jelicie cienkim:
• Zapalenie płuc

Charakterystyczne objawy u dzieci:

• wzmożona pobudliwość nerwowa
• bóle brzucha i wymioty
• zmiany skórne – świąd skóry, pokrzywki, wypryski
• zapalenie spojówek
• napady astmy oskrzelowej
• z czasem może dojść do zahamowania wzrostu i niedoboru masy ciała

ROZPOZNANIE GLISTNICY

Jest często przypadkowe – poprzez zauważenie glisty w kale chorego lub zwymiotowanej treści pokarmowej. W przypadku podejrzenia choroby podstawowe znaczenie ma badanie kału na obecność jaj pasożytów. Przy dolegliwościach płucnych wykonuje się zdjęcie radiologiczne klatki piersiowej.

W glistnicy wyróżnia się trzy odrębne zespoły patogenetyczne, związane z:

1. wędrówką postaci larwalnych,
2. pobytem postaci dojrzałych w jelicie cienkim i
3. powikłaniami wywołanymi przez postacie dojrzałe glisty

Glisty wywierają wyraźne działanie toksyczne, zwłaszcza u dzieci. Wyraża się ono m.in.:

• zahamowaniem rozwoju fizycznego i umysłowego dzieci intensywnie zarażonych
• wzmożoną pobudliwością nerwową

Tkanki i produkty przemiany materii glist posiadają silne właściwości antygenowe. Stąd glistnicy towarzyszą często zmiany skórne, zapalenie spojówek, napady dychawicy oskrzelowej. Mogą one wystąpić również u osób z otoczenia chorego lub mających kontakt z wydalonym pasożytem. Objawy ze strony jamy brzusznej (bóle brzucha, nudności, sporadyczne wymioty) są niecharakterystyczne; u niektórych osób są one dokuczliwe i nękające.

Glisty ludzkie stają się szczególnie niebezpieczne z chwilą podrażnienia, np. dietą bogatą w przyprawy lub pokarmy kwaśne, podwyższoną temperaturą ciała, niektórymi lekami, narkozą wziewną, zabiegiem chirurgicznym w jamie brzusznej. Podrażnione glisty skupiają się w kłąb, doprowadzając do niedrożności jelita, lub wędrują do dróg żółciowych, wyrostka robaczkowego, trzustki, a nierzadko również do przełyku, gardzieli i tchawicy. Zdarza się, że glisty przedostają się do jamy otrzewnej pomiędzy szwami rany pooperacyjnej jelita. Śmiertelność przy niektórych powikłaniach glistnicy (zapalenie otrzewnej, ropień wątroby) jest znaczna.

PROFILAKTYKA I ZAPOBIEGANIE

Glistnicy zapobiega się:

• przestrzegając podstawowych zasad higieny osobistej i żywienia
• myjąc jarzyny i owoce przeznaczone do spożycia
• unikając używania niekompostowego kału ludzkiego do nawożenia ogródków, zwłaszcza tych, w których uprawia się truskawki i sałatę. Ogródki już zanieczyszczone inwazyjnymi jajami glisty należy przeznaczyć na kilka lat pod uprawę roślin okopowych.
• poprzez picie przegotowanej wody
• uczulając dzieci aby myły ręce przed jedzeniem, zwłaszcza po każdej zabawie z rówieśnikami oraz po skorzystaniu z toalety

Higiena osobista odgrywa bardzo ważną rolę w zapobieganiu inwazji glist, których jaja wykazują dużą odporność na działanie środków dezynfekcyjnych.