Borelioza

Borelioza- krętkowica kleszczowa, zwana też chorobą z Lyme, jest przewlekłą infekcją bakteryjną, w przebiegu której zaatakowanych może zostać wiele narządów wewnętrznych, a także skóra.

Choroba ta ma pochodzenie odzwierzęce, wywołana przez krętka z rodziny Spirochetacea. Do infekcji dochodzi w wyniku ukąszenia przez kleszcza z rodzaju Ixodes. Kleszcze żerują na ponad 300 gatunkach ssaków, ptaków i gadów.

Borelioza jako jednostka chorobowa została wyodrębniona stosunkowo niedawno, bo opisano ją dopiero w latach 70. XX wieku, natomiast jej objawy kliniczne jako oddzielne schorzenie zostały opisane już w XIX wieku; opisano wtedy skórne rozsiane wykwity rumieniowe prowadzące do zaniku skóry, w 1922 roku po raz pierwszy przedstawiono pacjenta, u którego w wyniku ukąszenia przez kleszcza wystąpił rumień na skórze, a następnie zapalenie korzonków nerwowych i zespół oponowy. W latach 40. XX wieku opisano zespół neurologiczny złożony z bólu korzonkowego, przewlekłego zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i zapalenia nerwów czaszkowych lub obwodowych. W 1946 roku po raz pierwszy zastosowano w leczeniu penicylinę. W Polsce zachorowania na boreliozę z Lyme zaczęto rozpoznawać dopiero pod koniec lat 80. XX wieku.

Najważniejsze jest wczesne rozpoznanie choroby i właściwe leczenie; w pierwszej fazie, zaraz po tym, jak na ciele pojawi się rumień choroba jest bardzo łatwa do wyleczenia, jeśli jednak dojdzie do późnych powikłań, leczenie staje się utrudnione. Szczepionka przeciwko boreliozie niestety, nie istnieje, można się tylko zaszczepić przeciwko odkleszczowemu zapaleniu mózgu.

Najczęściej zachorowania rejestruje się najczęściej od maja do października, a najwięcej między majem a sierpniem.

Te małe pasożyty, przebywają najchętniej w wilgotnych lasach liściastych i mieszanych o gęstym poszyciu, nad brzegami stawów, jezior i rzek, w wysokiej trawie łąk, w parkowych zaroślach, a także w gniazdach ptaków, na strychach i poddaszach.

Ze względu na niebezpieczne dla zdrowia powikłania zakażeń odkleszczowych obowiązuje wzmożona czujność. Zwłaszcza gdy wybieramy się do lasu czy na łąkę w okresie największej aktywności kleszczy – tj. na przełomie maja i czerwca oraz w okresie sierpień-październik (o ile jest ciepło). Rezerwuarem kleszczy są bowiem łąkowe i leśne gryzonie, zwierzyna płowa, a także ptaki – m.in. gołębie, jaskółki. Trzeba też wiedzieć, że zakażenie krętkiem kleszczowym wywołującym boreliozę występuje w Polsce stosunkowo często i nie ma na nie w pełni skutecznego lekarstwa. Chorują prawie wszyscy, których skutecznie ukąsił kleszcz zakażony krętkiem. Na szczęście nie wszystkie kleszcze są zakażone, choć na niektórych terenach jest ich 15-20%

Cykl rozwojowy kleszcza rozpoczyna się od kopulacji na żywicielu lub też w środowisku, gdzie samica po pobraniu krwi składa jaja na roślinach. Z nich wykluwają się sześcionożne larwy atakujące drobne ssaki lub gady. Larwy po pobraniu krwi (po 3-6 dniach) odpadają od żywiciela i przekształcają się w ośmionożne nimfy. Te atakują kolejnego żywiciela, którym najczęściej są króliki, zające, dziki. Po tygodniu żerowania odczepiają się od żywiciela gdzie w środowisku przekształcają się w postać dojrzałą.
Dojrzałe kleszcze atakują większe zwierzęta stałocieplne(psy, koty) oraz ludzi.
Pasożytami są wszystkie formy rozwojowe: larwy, nimfy, postacie dojrzałe. Wszystkie stadia rozwojowe charakteryzuje ogromna odporność na głód. Larwy i nimfy potrafią przeżyć bez żywiciela ok. 500 dni, natomiast osobniki dorosłe nawet 800.

W naszym klimacie można wyróżnić dwa szczyty aktywności kleszczy-wiosenny (kwiecień-maj) i późno letni (sierpień-wrzesień).

Najbardziej zainfekowane są kleszcze bytujące w Polsce północnej, północno-wschodniej i wschodniej. Zakażone są one wszystkimi chorobotwórczymi czynnikami a więc babesią, borelią, ehrlichią.

Należy obserwować miejsca na ciele narażone na ukąszenie kleszczy, wysypki i wyrzuty skórne, nawet atypiczne, rozwijanie się początkowo nietypowych symptomów w typowe i wyniki testów na obecność odkleszczowych czynników chorobotwórczych. Innym bardzo ważnym czynnikiem jest reakcja na leczenie, a zwłaszcza obecność lub niewystępowanie reakcji typu Jarischa Herxheimera, z klasycznym nasilaniem się symptomów w cyklu czterotygodniowym.

Podręczniki określają, że ostre formy występują zazwyczaj u pacjentów z pewną formą niewydolności układu odpornościowego.

OBJAWY

Typowymi objawami są:

• czerwone plamy,
• gorączka, osłabienie,
• bóle mięśni i stawów

Występują one po upływie 3-30 dni po ukąszeniu kleszcza (rumień alergiczny lub fizjologiczny od razu! Następnie czerwone plamy powiększają się obwodowo, stopniowo blednąc od środka, do miejsca ukłucia. Zmiany skórne występują u 80-90% osób zarażonych już na I etapie choroby, chociaż występują również później wtórnie. U reszty – dopiero po kilku miesiącach od zainfekowania – pojawiają się od razu objawy charakterystyczne dla drugiego etapu choroby. W II etapie zakażenia następuje rozsiew krętków do innych narządów – zaatakowane są stawy, układ nerwowy lub krążenia.

Ważnym objawem u pacjenta cierpiącego na chorobę jest charakterystyczna przewlekła leukopenia (niedobór białych ciałek krwi). Rzadziej zdarza się trombocytopenia ale nie powinna ona być lekceważona. Bóle głowy, mięśniobóle i ciągłe uczucie zmęczenia wydają się być związane z tą chorobą ale bardzo trudno wydzielić je od objawów towarzyszących Bb.

ROZPOZNANIE BORELIOZY

Zmiany skórne – rumień, czerwone plamy – o ile wystąpią – są łatwe do zaobserwowania, ale bywają mylone z różą, grzybicą, skórnymi zmianami alergicznymi lub fizjologicznym odczynem na ukąszenie owadów.

PRZEBIEG CHOROBY

• I etap – od 60 do 90 dni po ukłuciu kleszcza, zmiany skórne (rumień). Niebolesnym zmianom skórnym może towarzyszyć świąd, bóle mięśni, ogólne robicie, stany podgorączkowe, niekiedy powiększenie węzłów chłonnych.
• II etap – rozwój zmian skórnych, ostre zmiany zapalne narządów (w tym stawów, serca, ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego)
• III etap - przewlekła infekcja – powyżej l roku do kilkunastu lat od zakażenia. Występują przewlekłe zmiany skórne oraz destrukcyjne zmiany zapalne stawów, przewlekłe zapalenia mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych.

U dzieci czerwone plamy lub grudki pojawiają się zwykle na skórze głowy, twarzy i szyi. Natomiast u dorosłych ma pośladkach, zgięciu pod kolanami lub pod pachami, czyli tam, gdzie najczęściej przyczepiają się kleszcze.

ETAPY LECZENIA

Eksperci Światowej Organizacji Zdrowia przyjmują, że rumień o średnicy równej lub większej niż 5 cm (gdy jest cały czerwony) świadczy z bardzo dużym prawdopodobieństwem o zakażeniu krętkiem i wymaga specjalistycznego leczenia antybiotykami. Na początku choroby stosuje się zazwyczaj antybiotyki doustne. Na tym etapie choroby leczenie antybiotykami jest najskuteczniejsze i najtańsze.
W II etapie rozwoju choroby – wskutek zaatakowania przez bakterie narządów wewnętrznych rozwijają się ostre zmiany zapalne narządów – zapalenia stawów, mięśnia sercowego, ośrodkowego i obwodowego układu nerwowego. Można wyróżnić w związku z tym kilka postaci powikłań choroby.
Jeżeli chory zgłasza się do lekarza w drugim etapie choroby leczenie jest już długotrwałe, bardzo kosztowne. Trwa około sześciu do ośmiu tygodni i nie zawsze skuteczne. Nie leczona borelioza jest bardzo groźna – może spowodować niedowłady, uszkodzenia mózgu..
Trzeci etap może wystąpić do 15 lat od momentu zakażenia. Na tym etapie mogą występować zmiany zanikowe skóry, zaawansowane zwyrodnienie stawów, postępujące zmiany ośrodkowego układu nerwowego prowadzące do demencji, których nie kojarzy się z krętkami, ani tym bardziej z kleszczami.

RODZAJE BORELIOZY

• Borelioza stawowa

W boreliozie stawowej mogą pojawiać się obrzęki dużych stawów (np. kolan, barków, łokci) i ich bolesność. Ataki choroby przedzielane okresami pozornego zdrowia, stopniowo coraz krótszymi, często są kojarzone z chorobami reumatycznymi i tak jak one leczone. Nieodpowiednie leczenie może doprowadzić do postępu choroby, trwałych zmian w stawach i kalectwa.

• Neuroborelioza

Neuroborelioza u dzieci może objawiać się zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych lub porażeniem nerwów twarzy; u dorosłych występują przeszywające, napadowe bóle „korzonkowe”, zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych i mózgu, zaburzenia psychiczne. Mogą pojawiać się zaburzenia koncentracji, silne bóle głowy, zwiększona drażliwość, uczucie zmęczenia, a nawet utrata przytomności i drgawki.

• Kardioborelioza

Kardioborelioza, charakteryzująca się zapaleniem wsierdzia, osierdzia lub mięśnia sercowego, w Polsce występuje sporadycznie.

Nie wolno lekceważyć tej choroby
Już wiemy dlaczego boreliozy nie wolno lekceważyć! Każde zainfekowanie kończy się chorobą – a powikłania tej choroby zagrażają poważnie zdrowiu. Również leczenie, nawet w pierwszym etapie, jest obciążające dla organizmu (duże dawki antybiotyków!).

PROFILAKTYKA

Niestety dostępną profilaktyką są głównie osłony ubraniowe i środki owadobójcze. Nie można zastosować medycznej profilaktyki, gdyż nie wynaleziono dotąd szczepionki przeciw boreliozie. Ponadto stosujmy osłony ubraniowe i ochronne środki chemiczne przeciw owadom. Idąc do lasu czy na łąkę z wysoką trawą należy odpowiednio się ubierać. Koniecznie są długie spodnie, bluza w długimi rękawami, nakrycie głowy. Po powrocie z wycieczki należy dokładnie obejrzeć skórę a jeśli przyczepił się kleszcz należy go jak najszybciej wydłubać, tak jak zadrę, a miejsce po nim dokładnie zdezynfekować. Uważać, by go nie rozgnieść i nie wetrzeć w skórę! Obecnie wiadomo, że by doszło do zakażenia kleszcz musi siedzieć w skórze ok. 48 godzin. Jeśli zostanie dłużej ryzyko zakażenia znacznie wzrasta.
W sklepach dostępne są środki owadobójcze lub odstraszające je. Działają one również na kleszcze.

KLESZCZOWE ZAPALENIE MÓZGU

Kleszcze przenoszą wirusy wywołujące zapalenie mózgu i opon mózgowych
Na terenie Europy szczególnie niebezpieczne dla człowieka są odkleszczowe zakażenia wywołane wirusem Flavovirus. Kleszczowe zapalenie mózgu groźną chorobą na którą chorują na nią dzieci i dorośli w wieku od 3 do 80 lat. Najczęściej zdarza się w wieku 15-50 lat. Siedliska kleszczy są stałym rezerwuarem zarazków, gdyż już raz zakażone wirusami kleszcze przekazują je następnie swemu potomstwu.
Wirusowe zapalenie mózgu
Jakim zagrożeniem dla zdrowia jest odkleszczowe wirusowe zapalenie mózgu i opon mózgowych?
Zapalenie mózgu jest ciężką chorobą wirusową. Przebieg choroby może być łagodny, ale i bardzo ciężki, niekiedy może prowadzić do kalectwa, a nawet zgonu. U niektórych osób choroba kończy się na jednym etapie. U innych po kilku dniach pozornego zdrowia pojawia się bardzo wysoka gorączka (do 400 C), silne zawroty i bóle głowy, wymioty, zaburzenia równowagi, sztywność karku. To groźne objawy, wymagające natychmiastowej interwencji lekarza i leczenia objawowego.

Zapalenie opon mózgowych

Jak często występują zachorowania?
Dotychczas zachorowania na odkleszczowe zapalenie mózgu występowały w naszym kraju głównie w województwie białostockim, suwalskim i olsztyńskim oraz w lesistych obszarach Polski północnej. Od 1993 roku liczba zgłoszonych zachorowań stale wzrost i co roku odnotowuje się kilkaset rozpoznanych ostrych przypadków choroby.
Objawy kleszczowego zapalenia mózgu
U części osób choroba może przebiegać łagodnie i tylko badanie krwi potwierdza zakażenie. W innych przypadkach przebieg jest dwuetapowy:
I etap odkleszczowego wirusowego zapalenia opon mózgowych i mózgu
Pierwszy etap choroby pojawia się po 7-14 dniach od kontaktu z kleszczem. Niekiedy nawet dopiero po 28 dniach od ukąszenia, gdy już zdążyliśmy zapomnieć o kontakcie z kleszczem. Objawami są bóle mięśni, stawów, nudności, zapalenie spojówek, zaczerwienienie gardła, gorączka, katar, czasem powiększenie węzłów chłonnych najczęściej kojarzone są z przeziębieniem, zwłaszcza, gdy po kilku dniach same ustępują.
I etap odkleszczowego wirusowego zapalenia opon mózgowych i mózgu
Drugi etap choroby pojawia się po kilku dniach od zakończenia objawów etapu I. Chorego boli głowa, ma gorączkę, wymioty, nudności oraz zmiany zapalne w płynie mózgowo-rdzeniowym. Z reguły choroba kończy się na drugiej fazie i pacjent zdrowieje. Objawy zwykle ustępują po 2-3 tygodniach. Choroba może jednak przebiegać ciężko, gdy wystąpią objawy mózgowe, móżdżkowe lub rdzeniowe, rzadko ma przebieg śmiertelny (w 1-2% przypadków). Czasem stwierdza się następstwa pochorobowe, takie jak niedowład lub zanik mięśni. W Polsce od kilku lat dostępna jest szczepionka przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu

Szczepienie przeciwko kleszczowemu zapaleniu mózgu

W Polsce dostępna jest od 10-ciu lat szczepionka przeciw odkleszczowemu zapaleniu opon mózgowych i mózgu FSME-IMMUN Inject. Zawiera ona oczyszczony antygen zabitego wirusa kleszczowego zapalenia opon mózgowych i mózgu ze szczepu izolowanego w Austrii. Ponieważ pełne szczepienie obejmuje 3 dawki – 0 (dzień podania pierwszej dawki), po 2-3 miesiącach i ostatnia po następnych 9-12 – powinno się je rozpocząć na kilka miesięcy przed sezonem wiosenno-letnim. Jeśli szczepienia podstawowe zaczynamy latem, to zaleca się podanie dawki drugiej już po 14 dniach od dawki pierwszej. Nie jest to jednak ochrona raz na całe życie – niezbędne są dawki przypominające, co 3 lata. Jednak już po podaniu drugiej dawki organizm może się skutecznie bronić przed atakiem wirusa kleszczowego zapalenia mózgu. Szczepionka powinna być stosowana pod nadzorem lekarza, który powinien poinformować o możliwości wystąpienia działań niepożądanych. Należą do nich miejscowe zaczerwienienie, obrzęk i ból w miejscu wstrzyknięcia, powiększenie węzłów chłonnych. Sporadycznie: przejściowe stany gorączkowe, nudności, mdłości, ból mięśni, które ustępują zwykle po 24 h. U dzieci, zwłaszcza po pierwszej dawce może wystąpić gorączka powyżej 38 0C. W wypadku wystąpienia objawów niepożądanych należy zgłosić się do lekarza.

JAK WYJMOWAĆ WCZEPIONEGO KLESZCZA

Przy użyciu pęsety (nie palców!) chwyć kleszcza jak najbliżej skóry i wyciągnij go zdecydowanym prostym ruchem na zewnątrz. Następnie zdezynfekuj ukąszenie. Nie drażnij go gorącem lub chemikaliami gdyż może to spowodować, że wstrzyknie on więcej zarazków do twojej skóry. Przymocuj kleszcza taśmą do kartonika i zapisz datę i miejsce ukąszenia. Pamiętaj, im wcześniej usuniesz kleszcza tym mniejsze prawdopodobieństwo infekcji.

STOSOWANIE DIET

Stosowna dieta nie uchroni przed boreliozą czy też z niej wyleczy. Dieta jest jednak niezbędna po rozpoczęciu leczenia antybiotykami. Jest to przede wszystkim dieta przeciwgrzybiczna (anty-candida). Grzybice – głównie przewodu pokarmowego i pochwy – są naturalną konsekwencją działania antybiotyków. Trzeba wiedzieć, że do otrzymywania antybiotyków na skalę przemysłową najczęściej wykorzystuje się pleśnie i grzyby, a tylko niektóre antybiotyki otrzymuje się chemicznie. Antybiotyki niszczą bakterie, które w zdrowym organizmie powstrzymują rozwój grzybów.

Dorosły zdrowy człowiek potrzebuje około 2,5 l wody na dobę. Z tego 1,2 l pobiera z wypijanych płynów, około 1 l z pokarmów, a resztę z procesów utleniania się.
Podczas leczenia antybiotykami szalenie ważne jest więc zwiększenie spożycia płynów, aby zapobiegać dolegliwościom ze strony wątroby i nerek. Niech wypłukują z organizmu szkodliwe substancje, niech zapobiegną powstawaniu złogów czy krystalizowaniu się kamieni nerkowych.

Odrzucić należy wszelkie płyny alkoholowe – nie tylko pobudzają działanie krętków Bb, ale jako tworzone na bazie drożdży, sprzyjają też rozwojowi drożdżycy. Jedno piwo wprowadzone do wyjałowionego antybiotykami organizmu może stać się zaczątkiem procesu namnażania się komórek drożdżycowych! Kawa i herbata (poza herbatą zieloną) podczas przetwarzania poddawane są procesowi fermentacji – dlatego należy je bardzo ograniczać.
Do napojów zalecanych w okresie antybiotykoterapii należą:

• woda mineralna niegazowana
• jogurt naturalny
• herbata zielona
• mięta

Zamiast pieczywa i innych wypieków – zaleca się pokarmy bezdrożdżowe: np. chleb chrupki (czytaj zawsze skład – nawet chrupki Wasa bywają na drożdżach, np. Sport i bezdrożdżowe, np. 3 Ziarna), maca, makaron razowy, a przede wszystkim kasze, niełuskany ryż.

Odstawić należy w ogóle wszelkie słodycze – cukier jest przecież naturalną pożywką drożdży! Należy przy tym pamiętać, że cukier jest nie tylko w cukierniczce, ale również w większości owoców, w niektórych warzywach (np. pomidor, dynia).
Zielone warzywa (sałata, ogórek, nać pietruszki i selera) mogą uzupełnić niedobór magnezu w chorym organizmie. Podczas gdy normą dzienną spożycia magnezu jest 280-350 mg, to dawka lecznicza winna wynosić 300-800 mg. Magnez jest niezbędny do syntezy białek i bardzo ważny w procesach termoregulacji.

Higiena osobista
Okres brania antybiotyków wymaga szczególnie uważnego przestrzegania higieny osobistej, chroniącego przed grzybicą:codzienne kąpiele, a przynajmniej codzienne mycie narządów rodnych – starać się przy tym o czystość wody (najlepsza jest woda źródlana lub ze studni głębinowej),po każdym posiłku mycie zębów, płukanie jamy ustnej i gardła zachowanie higieny seksualnej.